Diğer adları
Fe testleri
Demir İndeksleri
Resmi adı
Demir Testleri
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 5 Kasım 2017.
Bir Bakışta
Niçin Testi Yaptıracaksınız?

Vücudunuzun o anki demir depolarını değerlendirmek için bu test yapılır

Ne Zaman Testi Yaptıracaksınız?

Doktorunuz vücudunuzda çok az veya çok fazla demir olabildiğinden kuşkulandığında bu test yapılır.

Gerekli Numune Nedir?

Bir kol damarınızdan alınan kan numunesi kullanılır.

Test için Hazırlık Gerekir mi?

Doktorunuz bu testten önce 12 saat aç kalmanızı isteyebilir. Bu takdirde yalnızca su içilmesine izin verilir.

Ne test edilmektedir?

Demir temel bir besleyici maddedir. Normal kırmızı kan hücrelerinin oluşmasına yardımcı olması için küçük miktarlarda ihtiyaç vardır. Demir, hemoglobinin kritik önemde bir bileşenidir. Hemoglobin kırmızı kan hücrelerinde bulunan ve akciğerlerde oksijeni bağlayan protein olup kan vücudun diğer kısımlarına yolculuk yaptıkça oksijeni serbestleştirir. Düşük demir düzeyleri  anemiye (kansızlığa), mikrositik ve hipokromik kırmızı kan hücrelerine yol açabilmektedir. Fazla miktarlarda demir vücut için toksik olabildiği gibi zamanla çok fazla demir emilimi organlar ve dokular içinde demir bileşiklerinin birikmesiyle sonuçlanabilmektedir. Sonuçta karaciğer, kalp ve pankreasa zarar verilebilmektedir.

Normalde demir besinlerden emilir ve karaciğer tarafından üretilen bir protein olan transferrin vücut içinde demiri taşır. Taşınan demirin yaklaşık % 70'i kırmızı kan hücreleri içindeki hemoglobinle bütünleşir. Geri kalanın çoğu dokular içinde ferritin veya  hemosiderin olarak depolanır. Küçük miktarları miyoglobin ve bazı enzimler gibi diğer proteinlerin yapımı için kullanılır.

Demir testleri kandaki birkaç maddeyi ölçerek vücut içindeki demir miktarını tayin eder. Bu testler sıklıkla aynı zamanda istenir ve sonuçlar birlikte ele alınarak demir eksikliği veya fazlalığının belirlenmesi ve/veya izlenmesine yardımcı olurlar.

Yetersiz alım, emilim,  gebelik  veya  akut veya kronik  kan kaybında olduğu gibi artan gereksinmeler sırasında demir eksikliği görülebilir. Aşırı demir yüklemesi akut veya kronik olabilir. Özellikle çocuklarda demir tabletlerinin alımıyla demir zehirlenmesi oluşabilmektedir. Kronik yüklenme aşırı alıma, kalıtsal hemokromatoza, birden fazla kan nakline veya başka rahatsızlıklara bağlı olabilmektedir.

Test için numune nasıl toplanır?

Bir kol damarınızdan alınan kan numunesi kullanılır.

Numunenin kalitesinden emin olmak için herhangi bir test hazırlığına gerek var mı?

Doktorunuz bazı demir testlerinden önce 12 saat aç kalmanızı isteyebilir. Yalnızca su içilmesine izin verilir.

Accordion Title
Sık Sorulan Sorular
  • Nasıl kullanılır?

    Kanda demir miktarını, kanın demir taşıma kapasitesini ve demir stoğunu belirlemek için bir veya birden fazla sayıda test istenerek demir statüsü değerlendiirilebilir. Bu testler ayrıca aneminin değişik nedenlerinin birbirlerinden ayrımına yardımcı olabilir Testler aşağıdakileri içerebilir:

    • Serum demiri - kan demir düzeyi ölçülür.
    • TDBK (total demir bağlama kapasitesi - Transferrin de dahil olmak üzere demiri bağlayan kan proteinlerinin tümünü ölçer. Esas demir bağlayıcı protein transferrin olduğundan TDBK testi transferrinin iyi bir dolaylı ölçümüdür. Vücut demir gereksinmesine cevaben transferrin üretir. Demir depoları yetersizse transferrin düzeyleri yükselir (veya aksi). Sağlıklı kişilerde transferrine bağlantı yerlerinin yaklaşık üçte biri demirin taşınmasında kullanılmaktadır.
    • DDBK (doymamış demir bağlama kapasitesi) - Henüz doygunlaşmamış transferrin bölümünü başka bir deyişle transferrinin rezerv kapasitesini ölçmektedir. DDBK transferrin düzeylerini de yansıtmaktadır.
    • Transferrin doygunluğu: Demir testi sonucu, TDBK  veya DDBK ile hesaplanmaktadır. Demirle doygunluğa ulaşan transferrin yüzdesini temsil etmektedir.
    • Serum ferritin - Vücudunuzda depolanmış demir miktarını yansıtmaktadır. Ferritin, hücre içinde başlıca  demir depolayan proteindir.

    Bu testler sıklıkla birlikte istenmekte olup her birinin sonucu doktorun demir yetersizliği ve/veya aşırı yüklenmesinin nedenini belirlemede yardımcı olabilir.

    Demir düzeyiyle ilgili sorunların tanınmasına yardımcı olan  birkaç başka test kullanılabilir.

    • Hemoglobin ve  Hematokrit -  Tam kan sayımının bir bileşeni olarak bu testler yapılmaktadır.  Her iki testte düşük bir değer kişinin anemik (kansız) olduğunu gösterir. Tam kan sayımıyla kırmızı kan hücrelerinini ortalama büyüklüğü (Ortalama Hücre Hacmi veya  MCV) ve kırmızı kan hücreleri içinde ortalama hemoglobin miktarı (Hücre Ortalama Hemoglobini veya MCH) da  belirlenmektedir. Demir eksikliğinde yeterli miktarda hemoglobin yapılmaması kırmızı kan hücrelerinin normale göre daha soluk renkli ve daha küçük olmasına neden olmaktadır. Hem MCV hem de MCH düzeyleri azalmıştır.
    • Çinko Protoporfirin (ZPP) - Protoporfirin, demir içeren hemoglobin bileşeni olan hemin öncülüdür. Yeterince demir yoksa, başka bir metal, örneğin çinko protoporfirine bağlanacaktır. Demir eksikliğinde, kırmızı kan hücreleri içinde  çinko protoporfirin artmaktadır. Özellikle çocuklarda Zeppelin bazen bir tarama testi olarak kullanılmaktadır. Ancak, test demir eksikliğine özgü olmadığı gibi yükselmiş değerler başka testlerle de doğrulanmalıdır.
    • HFE gen testi - Hemokromatoz  Beyaz tenlilerde görülen ve vücudun çok fazla demiri özümsemesine neden olan kalıtsal bir hastalıktır. Genellikle HFE geni denilen, bağırsaklardan emilen demir miktarını olumsuz etkileyen belli bir gendeki kalıtsal bir anormalliğe bağlıdır. Anormal genin iki kopyasına sahip kişilerde çok fazla demir emilmekte ve fazladan demir birçok  farklı organlada birikerek hasar ve organ yetmezliğine neden olabilmektedir. HFE geni o kişinin hastalığa neden olan mutasyonlara sahip olup olmadığını belirler. En sık görülen mutasyona C282Y mutasyonu denmektedir.
  • Ne zaman istenir?

    Rutin tam kan sayımı sonuçları normal çıkmadığında (örn: düşük hematokrit veya hemoglobin)  veya doktor aşağıdaki  belirtiler  ve bulguların varlığına göre demir eksikliğinden kuşkulandığında bir veya birden fazla sayıda demir testi isteyebilmektedir:

    • Yorgunluk, güçsüzlük
    • Enerji kaybı
    • Karın ağrısı
    • Cinsel dürtü kaybı
    • Kalp sorunları

    Doktor kronik demir yüklenmesinden (hemokromatoz) kuşkulandığında ferritin testi, transferrin doygunluğu, bir TDBK veya DDBK testi isteyebilir. Kalıtsal hemokromatoz tanısını doğrulamaya yardımcı olmak ve bazen  aile öyküsünde hemokromatoz saptanmışsa HFE genetik testi istenebilmektedir.

    Doktor hastada aşırı demir yüklemesi veya zehirlenmesi belirtileri varlığından  kuşkulandığında bir demir testi , bazen bir TDBK ve  ferritin testi istenebilir.

    Bu belirtiler aşağıdakileri içerebilir:

    • Yorgunluk, güçsüzlük
    • Enerji kaybı
    • Karın ağrısı
    • Cinsel dürtü kaybı
    • Kalp sorunları

    Çocuk hastanın demir tabletleri aldığından kuşkulanıldığında zehirlenmeyi tanımlamak ve şiddet derecesini değerlendirmeye yardımcı olmak için bir serum testi istenir.

  • Test sonucu ne anlama gelir?

    Demir düzeyi ile ilişkili değişik hastalıklarda görülen demir testlerindeki değişikliklerin özeti aşağıdaki tabloda gösterilmektedir:

     

    Hastalık

    Demir

    TDBK/Transferrin

    DDBK

    Transferrin

    Doygunluğu (%)

    Ferritin

    Demir eksikliği

    Düşük

    Yüksek

    Yüksek

    Düşük

    Düşük

    Hemokromatoz

    Yüksek

    Düşük

    Düşük

    Yüksek

    Yüksek

    Kronik hastalık

    Düşük

    Düşük

    Düşük /Normal

    Düşük

    Normal/Yüksek

    Hemolitik Anemi

    Yüksek

    Normal/Düşük

    Düşük /Normal

    Yüksek

    Yüksek

    Sideroblastik Anemi

    Normal/Yüksek

    Normal/Düşük

    Düşük//Normal

    Yüksek

    Yüksek

    Demir zehirlenmesi

    Yüksek

    Normal

    Düşük

    Yüksek

    Normal

    Demir eksikliği değişik şiddet derecelerinde oluşmaktadır. En hafif derecesi olan demir tükenmesinde vücutta yeterli miktarda işlevsel demir bulunmasına rağmen fazladan demir stoğu mevcut değildir. Bu evrede serum demir düzeyi normal olabilmesine rağmen ferritin düzeyi düşmüş olacaktır. Demir eksikliği kötüleştikçe demir stoğunun tümü kullanılır, vücut demir naklini hızlandırmak için daha fazla transferrin üretmeye başlar.  Serum demiri düşerken transferrin ve TIBC yükselir. Bu evre ilerlerken daha az sayıda kırmızı kan hücresi yapılır. Demir eksikliği anemisinde  kırmızı kan hücrelerinin sayısı azalır ve birçok hücre normalden daha soluk ve küçük görünürler.

    Demir düzeyi yüksek, TDBK ve ferritin düzeyleri normal, demir dozaşımı klinik öyküyle uyumluysa demir zehirlenme olasılığı mevcuttur. Büyük miktarlarda demir bir seferde alındığında demir zehirlenmesi oluşmaktadır. Nadir görülen bir durum olmasına rağmen en çok ebeveynlerinin demir katkılarını yutan çocuklarda meydana gelmektedir. Bazı olgularda demir zehirlenmesi ölümcül olabilmektedir.

    HFE için iki genetik mutasyona sahip kişilerde kalıtsal hemokromatoz mevcuttur. Ancak hemokromatozlu pek çok kişi tüm yaşamları boyunca hiçbir hastalık belirtisi göstermeyecektir. Bazı hastalarda eklem ağrısı, karın ağrısı, 30'lu ve 40'lı yaşlarda güçsüzlük gibi belirtiler gelişmeye başlayacaktır. Hemosideroz hastalarında, birden fazla kan nakli yaptıranlarda, talasemi veya başka anemi formlarında aşırı demir yüklenmesi oluşabilmektedir. Bir ünite kan nakliyle aktarılan demir vücutta kalarak eninde sonunda dokularda büyük miktarlarda birikmektedir. Kronik  karaciğer hastalığı olan bazı alkoliklerde hemosideroz gelişmektedir.

  • Bilmem gereken başka bir şey var mı?

    Vücuda dışardan alınan demir miktarıyla kaybedilen demir miktarı arasındaki denge yoluyla normal demir düzeyleri sürdürülmektedir. Normal olarak her gün az miktarda demir kaybolmaktadır. O halde çok düşük miktarlarda demir alındığında eninde sonunda demir eksikliği gelişecektir. Beslenme yetersizliği mevcut olmadıkça sağlıklı kişiler demir eksikliği ve/veya  demir eksikliği anemisinin oluşmasını engellemeye yetecek  miktarda demir stoğuna sahiptir. Belli bazı durumlarda demire gereksinme artmaktadır. Kronik bağırsak kanaması (genellikle ülserler veya tümörlerden) veya ağır adet kanamaları geçiren kadınlarda normalden daha fazla demir kaybettikleri için demir eksikliği gelişebilmektedir. Gebe veya emziren kadınlar  demirlerini bebeklerine aktarmakta olduklarından yeterince demir alamadıkları takdirde demir eksikliği gelişebilmektedir. Özellikle hızlı büyüme çağındaki çocuklarda demir eksikliği gelişebildiğinden fazladan demire ihtiyaç duyarlar.

    Vücudun demiri uygun biçimde kullanmadığı durumlarda  serum demir düzeyleir düşebilmektedir.  Birçok kronik hastalıkta, özellikle kanserlerde, kronik enfeksiyonlarda (AIDS dahil) vücut demiri uygun biçimde kullanıp daha fazla kırmızı kan hücresi üretememektedir. Sonuçta transferrin üretimi ve bağırsaklardan yeterli miktarda demir emilemediğinden serum demiri azalmakta, ferritin düzeyleriyse artmaktadır.

  • Demir eksikliği, anemiyle aynı mı? Belirtileri nelerdir?

    Demir eksikliği vücutta depolanmış demirin azalmasını, anemi ise kırmızı kan hücrelerinde ve/veya bu hücrelerin içerdiği hemoglobin miktarında azalmayı göstermektedir. Hemoglobin düzeyi ve kırmızı kan hücrelerinin olumsuz etkilenmesi ve aneminin gelişmesi için demir stoklarının tükenmesi tipik olarak birkaç hafta alır. Demir eksikliğinin erken evresinde genellikle az sayıda bulgu olmasına rağmen hastalık kötüleştikçe, kan hemoglobini ve kırmızı kan hücreleri azaldıkça kronik güçsüzlük ve yorgunluk gelişebilmektedir.

    Demir düzeyiniz azalmaya devam ettikçe nefes darlığı ve baş dönmesi yakınmalarınız olabilir Ağır anemide: göğüs ağrısı, baş ağrıları ve bacak ağrıları oluşabilmektedir. Çocuklarda öğrenme (bilişsel) geriliği gelişebilmektedir. Ayrıca, genel anemi bulgularından başka demir eksikliği için karakteristik belli bazı bulgular da mevcuttur. Bu bulgular pika ( meyan kökü, tebeşir, pislik veya kil gibi belli bazı maddeler karşı açlık hissi) , dilde yanma hissi veya pürtüksüz dil, ağız kenarlarında yaralar, kaşık şeklinde el ve ayak tırnakları içermektedir.

  • Demir eksikliği dışında aneminin bazı nedenleri nelerdir?

    Demir eksikliği dışında anemiye neden olabilen birçok farklı hastalık mevcuttur. Bazı örnekler: B vitamini eksikliği, kanser,  orak hücre hastalığı  ve talasemi gibi genetik bozukluğu içermektedir. Demir eksikliği en çok görülen neden olduğundan demir testleri bu kadar sık uygulanmaktadır. Demir testleri demir eksikliğini ekarte etmişse aneminin başka bir  nedeni bulunmalıdır. Bu konuda daha fazla bilgi için Anemi makalesine bkz.

  • En fazla demir içeren yiyecekler nelerdir?

    Hem demiri vücudun en kolay özümseyeceği demir formudur. Etlerde ve yumurtada bulunur. Hem dışı kaynaklarda, çok çeşitli bitkilerde ve demir katkılarında da demir elementi bulunmaktadır.  Yeşil yapraklı sebzeler (ıspanak, kara lahana ve kıvırcık), buğday tohumu, tam buğday ekmeği ve tahıl ürünleri, kuru üzüm demirden zengin kaynaklardır. Size  demir eksikliği anemisi  tanısı konmuşsa, gebeyseniz veya çocuk emziriyorsanız fazladan demir sağlamak için vitamin hapları veya tabletlerine gerek duyulabilir.  Sizin için uygun demir katkısı için doktorunuza danışın.

  • Kimlerin demir katkılarına ihtiyacı vardır?

    Tipik olarak gebe kadınlar, demir eksikliği kanıtlanmış hastalar demir katkılarına gerek duymaktadır. Aşırı miktarda demir uzun süreli aşırı demir yüklenmesine neden olabildiğinden insanlar doktorlarıyla konuşmadan demir katkıları almamalıdır. Aşırı miktarda demir hapı özellikle çocuklar için toksik olabilir.

Kaynakça

Pagana, K. D. & Pagana, T. J. (© 2007). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 574-577.

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (© 2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry: AACC Press, Washington, DC. Pp 407-408.

Wu, A. (© 2006). Tietz Clinical Guide to Laboratory Tests, 4th Edition: Saunders Elsevier, St. Louis, MO. Pp 634-635.

(Modified 2009 March 13). About Iron. Iron Disorders Institute [On-line information]. Available online at http://www.irondisorders.org/Disorders/about.asp through http://www.irondisorders.org. Accessed June 2009.

(Updated 2007 August 24). Dietary Supplement Fact Sheet: Iron. NIH Office of Dietary Supplements [On-line information]. Available online at http://ods.od.nih.gov/factsheets/iron.asp through http://ods.od.nih.gov. Accessed June 2009.

Rathz, D. et. al. (Updated 2009 February 02). Toxicity, Iron. eMedicine [On-line information]. Available online at http://emedicine.medscape.com/article/166933-overview through http://emedicine.medscape.com. Accessed June 2009.

Chen, Y. (Updated 2009 April 05). Iron Deficiency Anemia. MedlinePlus Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000584.htm. Accessed June 2009.

Henry's Clinical Diagnosis and Management by Laboratory Methods. 21st ed. McPherson RA and Pincus MR, eds. Philadelphia: 2007, Pg 506-507.

(November 3, 2006) Iron Disorders Institute, Sideroblastic anemia. Available online at http://www.irondisorders.org/Disorders/Sideroblastic.asp through http://www.irondisorders.org. Accessed September 2009.